De Stijl, foto: Ernst Moritz

Overnacht ‘in Stijl’

Tekst: Jolanda Denekamp
Foto’s: Ernst Moritz, Centraal Museum Utrecht

Menigeen kent de heldere kleuren van Mondriaan, de rood-blauw stoel van Gerrit Rietveld, de gestileerde kat van Bart van der Leck, het kunsttijdschrift van Theo van Doesburg ….. 2017 is het jaar van De Stijl.

De Nederlandse kunstbeweging De Stijl vindt haar oorsprong in 1917 in Leiden, met de eerste uitgave van het kunsttijdschrift De Stijl. Nu, een eeuw later, oefenen de kunstenaars en kunstwerken van de beweging nog steeds een grote invloed uit op de internationale kunst- en designwereld. Het feest wordt gevierd met lezingen en tentoonstellingen: Van Mondriaan tot Dutch Design

Voor gek versleten

‘De Stijl’ staat voor ‘vernieuwing en vooruitgang’. Honderd jaar geleden, in een tijd waarin het verschil tussen arm en rijk groot was, kwamen er in Leiden, Utrecht en Laren kunstenaars bij elkaar over de vloer die een nieuwe ‘orde’ nastreefden; eerst in de kunst, en uiteindelijk moest de maatschappij moderniseren. De Stijl-kunstenaars combineerden geometrische lijnen met asymmetrie, en uitgesproken primaire kleuren met non-kleuren als zwart, wit en grijs in de beeldende kunst, vormgeving en architectuur.
Ze werden voor gek versleten. Opdrachtgevers als Truus Schröder in Utrecht en Heleen Kröller-Müller waren wel ontvankelijk voor de nieuwe visie en gaven De Stijl-kunstenaar opdrachten. Weduwe Schröder gaf in 1924 opdracht voor het ontwerp en bouw van het Rietveld Schröderhuis (inmiddels Unesco Werelderfgoed) – dat wordt beschouwd als het architectonische paradepaardje van De Stijl. Kröller-Müller kocht veel werken van De Stijl-kunstenaars en was de mecenas van Bart van der Leck.

De Stijl, Rietveld Schöderhuis. Foto: Ernst Moritz, Centraal Museum Utrecht

De Stijl, Rietveld Schöderhuis. Foto: Ernst Moritz, Centraal Museum Utrecht

Utrecht en Amersfoort zijn de geboorteplaatsen van de vier invloedrijkste figuren van De Stijl: Piet Mondriaan, Theo van Doesburg, Bart van der Leck en Gerrit Rietveld. Het ouderlijk huis van Mondriaan in Amersfoort is nu het Mondriaanhuis, een museum gewijd aan zijn leven en werk.
Ontwerper en kunstenaar Gerrit Rietveld werd geboren in Utrecht. Hij ontwierp het Rietveld Schröderhuis. In het Centraal Museum is ’s werelds grootste collectie Rietveldwerken te vinden, mét de originele ‘rood-blauwe stoel’.

Drachten en Leeuwarden

Ook Friesland heeft sterke banden met De Stijl. In Drachten kreeg Van Doesburg zijn eerste grote opdracht: het ontwerpen van een kleurenschema voor het in- en exterieur van zestien residentiële woningen in – wat vanwege de felle kleuren – de spotnaam de Papegaaienbuurt kreeg. Dat werden de karakteristieke primaire kleuren van De Stijl: rood, geel en blauw. Eén van deze huizen, het Van Doesburg-Rinsemahuis, opent vanaf 1 juni haar deuren voor publiek.
In Drachten organiseert MuseumDr8888 maar liefst vijf tentoonstellingen, onder meer gewijd aan de relatie tussen constructivisme en De Stijl, en de invloed van De Stijl op Drachten en Van Doesburgs kleurgebruik in de architectuur.
En in de Friese hoofdstad Leeuwarden is in het Keramiekmuseum Princessehof aandacht voor Dutch Design met keramiek en designmeubelen.
In Eelde is de voormalige Rijksluchtvaartschool (1957), geïnspireerd op de principes van De Stijl, te bezoeken. Architect Pierre Cuypers jr. ontwierp dit industriële gebouw samen met F.P. Glastra van Loon en Bart van der Leck. Het is nu de thuisbasis van kunstenaars en ontwerpers.

Leiden en Den Haag

Ook Leiden, de stad waar De Stijl ontstond, schuift aan bij het eeuwfeest. Onder andere met een prototype van een kubistisch huis ontworpen door Van Doesburg en architect Cor van Eesteren.
Het Gemeentemuseum Den Haag heeft de grootste collectie kunstwerken van De Stijl in huis, en bovendien ‘s werelds grootste collectie werken van Mondriaan. Een speciale tentoonstelling ‘Piet Mondriaan en Bart van der Leck – De uitvinding van de nieuwe kunst’ werpt dit voorjaar licht op De Stijl. Deze expositie toont hoe deze twee gerenommeerde kunstenaars drie jaar lang samenwerkten en hoe ze elkaar beïnvloedden en uitdaagden.

Otterlo

In het hart van Het Nationale Park De Hoge Veluwe in Otterlo zijn in het Kröller-Müller Museum kunstwerken te bewonderen van Piet Mondriaan, Bart van der Leck, Theo van Doesburg en Gerrit Rietveld. Kunstverzamelaarster Helene Kröller-Müller had een bijzondere werkrelatie met Van der Leck. Ze kocht 42 van zijn schilderijen en ongeveer 400 van zijn tekeningen. Ze gold ook als zijn belangrijkste opdrachtgever van 1912 tot 1918. Twee grote tentoonstellingen eren het 100-jarig bestaan van De Stijl. Jachthuis Sint Hubertus op De Hoge Veluwe beschikt over een opmerkelijk interieur en kleurenschema van De Stijl-kunstenaar Bart van der Leck. Tot en met 31 maart zijn er speciale De Stijl-themarondleidingen door het jachthuis.

Winterswijk

Piet Mondriaan mag dan geboren zijn in Amersfoort, hij woonde het grootste deel van zijn jeugd in Winterswijk. Hier nam hij voor het eerst een penseel ter hand, en leerde hij de basiskunsttechnieken van zijn vader en zijn oom. Het voormalige familiehuis is omgevormd tot een inspirerend museum over de kunstenaar: Villa Mondriaan.

Geheim

Eén van de best bewaarde geheimen is dat Gerrit Rietveld zijn carrière begon in Slot Zuylen. In opdracht van de toenmalige bewoner, Frederik baron van Tuyll van Serooskerken, maakte Rietveld rond 1905 een serie meubels voor het vroeg zestiende-eeuwse Poortgebouw. Ook Rietvelds vader, in wiens werkplaats Gerrit het vak leerde, ontwierp in die periode meubels voor het kasteel. Tijdens de speciale themarondleiding Rietveld in Slot Zuylen is ook het Poortgebouw open.

Natuurvriendenhuizen als uitvalsbasis

De natuurvriendenhuizen Koos Vorrinkhuis (Lage Vuursche), de Bosbeek (Bennekom), Den Broam (Buurse), ABK-huis (Eerbeek), Allardsoog (Een-West), Morgenrood (Oisterwijk) en de kampeerterreinen De Meenthe (Noordwolde), De Grutto (Delft), Het Hallse Hull (Eerbeek) zijn prima uitvalsbasis om de tentoonstellingen en evenementen te bezoeken in het kader van 100 jaar De Stijl.
Het oudste deel van natuurvriendenhuis Hunehuis dateert van 1930 met herkenbare elementen uit de Bauhaus-stijl. Bauhaus is beïnvloed door De Stijl-kunstenaars.